AI is een afkorting voor “artificial intelligence”, ofwel kunstmatige intelligentie. Het is een containerbegrip, waar onder andere taalmodellen (LLM’s) zoals ChatGPT onder vallen, maar ook algoritmes in het algemeen. Anno 2026 is vooral het zogenaamde Agentic AI populair: een AI-agent die als een digitale assistent werkzaamheden proactief van je kan overnemen.

Het gebruiken van AI-tools is in korte tijd immens populair geworden, in allerlei sectoren en voor allerlei werkzaamheden. Je kunt alles vragen en de output (“antwoorden”) zijn altijd vriendelijk en bevestigend. Voorstanders claimen dat AI de wereld op revolutionaire wijze zal veranderen.

Zonder te ontkennen dat AI zeker voordelen heeft, is Just Enough zeer kritisch over de ontwikkelingen rondom AI en het gebruik ervan. Dat lichten we graag toe in dit artikel.

1. De politieke macht van Big Tech

Een handjevol Chinese en Amerikaanse techbedrijven hebben via hun AI-bedrijven een ongekend grote macht. Ze doen nauwelijks aan zelfregulering en beïnvloeden politici met hun lobby en donaties. Omdat ze onderling in een “AI-race” zitten, met een technologisch monopolie als stip op de horizon, achten zij het snel op de markt brengen van nieuwe producten en ontwikkelingen belangrijker dan veilig en verantwoord handelen. Dit is zeer, zeer problematisch.

2. De niet-neutrale output

AI’s worden getraind worden op basis van (internet)teksten. Ze gebruiken patronen uit gigantische datasets om hun antwoord woord voor woord op te bouwen. Hierdoor bestaat hun “waarheid” slechts uit datgene waarmee ze gevoed worden. Vaak gaat het om eenzijdige, onvolledige en bevooroordeelde trainingsdata, waarin vooral het wereldbeeld van de westerse cultuur weerspiegeld wordt.

De output is dan ook een spiegel van bestaande maatschappelijke vooroordelen en ongelijkheden. Racisme, seksisme, stereotypen en andere biases zijn zelfs met goede bedoelingen vrijwel niet te voorkomen of vermijden.

3. De ecologische schade

De milieuschade wordt versluierd doordat AI gepresenteerd wordt als een digitale dienst zonder fysieke oorsprong of impact. In werkelijkheid wordt elke vraag of opmerking van de gebruiker verwerkt door datacenters. Alle prompts, trainingsrondes en datacenters bij elkaar leggen een groot beslag op energie, water, land en grondstoffen.

Zo verbruikten datacenters in Nederland in 2024 maar liefst 4,2 procent van het totale elektriciteitsverbruik. Dit staat gelijk aan het verbruik van bijna 2 miljoen woningen. Verwacht wordt dat dit verbruik sterk zal stijgen naarmate AI steeds meer gebruikt wordt.

Veel van de stroom moet worden geleverd door het openbare net, dat in Nederland toch al onder druk staat. Het koelen van datacenters vereist grote hoeveelheden zoet, schoon water, dat meestal onttrokken wordt aan openbare watervoorraden. Huishoudens zullen mogelijk meer moeten gaan betalen voor water omdat waterbedrijven hogere kosten moeten maken om aan de toegenomen vraag te voldoen. Ook de landbouw, lokale ecosystemen en bredere economische stabiliteit kunnen meer onder druk komen te staan.

Datacenters nemen ook veel grond in beslag en daarvan worden er steeds meer gebouwd. Zogenaamde hyperscale datacenters kunnen wel 10 hectare grond beslaan (± 13 voetbalvelden). De inrichting van datacenters vraagt om enorme hoeveelheden hardware die ook allemaal geproduceerd moeten worden, en na verloop van tijd weer als e-waste worden afgedankt. Bovendien gaat vrijwel al het bovenstaande gepaard met CO2-uitstoot.

4. Het gebrek aan werknemersrechten in de productieketen

AI is totstandgekomen door de inspanningen van vele duizenden slecht betaalde werknemers in het mondiale Zuiden met onzekere arbeidscontracten. Ze schonen de datasets op en voorzien ze van aantekeningen om het model verder te trainen. Ze beoordelen ook de uitvoer en controleren of de systemen schadelijke of onjuiste reacties produceren. Zonder deze arbeid zouden veel van de populairste AI-tools van vandaag simpelweg niet functioneren.

Big Tech-bedrijven zoals Amazon, Google, Meta, Microsoft en Nvidia besteden dit werk uit aan tientallen onderaannemers, waardoor ze zelf de verantwoordelijkheid voor eventuele slechte arbeidsomstandigheden kunnen afschuiven. Door strakke deadlines, prijsdruk en plotselinge contractannuleringen kunnen werknemers van de ene op de andere dag zonder werk komen te zitten. In sommige gevallen zijn AI-bedrijven onmiddellijk van onderaannemer gewisseld nadat werknemers succesvol campagne voerden voor een hoger loon.

De menselijke tol van dit systeem werd wereldwijd zichtbaar door rapportages over de ontwikkeling van ChatGPT door OpenAI. Om de modellen minder toxisch te maken, heeft het bedrijf de taak van contentmoderatie uitbesteed aan Keniaanse werknemers in dienst van Sama, een Amerikaans bedrijf. Werknemers verdienen volgens rapporten vaak minder dan 2 euro per uur om materiaal met daarin bijvoorbeeld grafisch geweld, seksueel misbruik en zelfbeschadiging te bekijken en te beoordelen. Dit leidde bij sommige van hen tot blijvende psychische schade.

Onderzoek heeft ook aangetoond dat werknemers in landen als Kenia en de Filipijnen vaak aanzienlijk slechtere omstandigheden ervaren dan werknemers die vergelijkbare taken uitvoeren in het mondiale Noorden, ondanks dat zij voor dezelfde AI-tools dezelfde werkzaamheden verrichten.

In het mondiale Noorden zijn de werkomstandigheden overigens ook niet best. Veel bedrijven ontslaan werknemers omdat AI het mogelijk maakt met minder mensen hetzelfde werk te doen; althans, dat beweren eigenaren en management. Het is niet altijd duidelijk of dit werkelijk komt door toegenomen efficiëntie of dat het een bezuinigingsmaatregel is.

Ook wie niet werkt voor AI-bedrijven kan geraakt worden: creatief werk lijkt door AI te worden overgenomen, net het werk van programmeurs, administratief medewerkers en klantenservice. Bovendien is veel AI getraind met behulp van de producten van kunstenaars zonder hun toestemming en zonder vergoeding. Het is echter ook mogelijk dat er banen bijkomen: het gebruik van AI moet getraind worden en de uitvoer moet gecontroleerd worden, zeker in gevoelige sectoren zoals de gezondheidszorg en het bankwezen.

De ontwikkeling is dus eigenlijk dat je AI gaat trainen om jouw werk te doen, zodat je jezelf overbodig maakt en misschien zelfs ontslagen wordt. Dit wordt ook wel FOBO genoemd: Fear of Becoming Obsolete.

5. Het gebruik van AI voor militaire doeleinden

Volgens het Stockholm International Peace Research Institute zijn grote AI-aanbieders niet langer tegen het militaire gebruik van hun systemen. Dit betekent aan de ene kant dat de ontwikkeling van AI en de bouw van datacenters nu deels gefinancierd worden uit militaire fondsen en aan de andere kant dat AI de moderne oorlogsvoering ingrijpend verandert onder het mom van: ‘in een veranderende wereld moet AI de nationale veiligheid beschermen’ (aldus Google).

OpenAI, de eigenaar van ChatGPT, verwijderde begin 2024 stilletjes een verbod op het gebruik van haar producten voor militair gebruik en oorlogsvoering. In februari 2026 tekende het bedrijf een overeenkomst die het Amerikaanse Ministerie van Defensie toestaat om haar AI-tools te gebruiken voor ‘alle rechtmatige doeleinden’. Topman Sam Altman gaf privé toe dat het bedrijf niet kan controleren hoe het Pentagon haar systemen inzetten nadat toegang was verleend.

Het kan ook anders: de AI-aanbieder Thaura verklaart expliciet geen militaire opdrachten aan te nemen.

5. De verslavingsgevoeligheid voor gebruikers

Chatbots geven gebruikers steeds een goed gevoel, waardoor het gemakkelijker is en fijner voelt om problemen met chatbots te bespreken dan met echte mensen. Dit werkt sociaal isolement in de hand.

6. De onbetrouwbaarheid van de output

Chatbots kunnen hallucineren en daardoor de plank volledig misslaan. In plaats van “toe te geven” dat ze een antwoord niet kunnen vinden, verzinnen ze feiten en juridische precedenten en redeneren altijd volgens de weg van de minste wiskundige weerstand, in plaats van op basis van inzicht.

7. Het gebrek aan privacy

AI-tools kunnen geen privacy garanderen en worden op grote schaal ingezet om burgers in de gaten te houden en internetcensuur te plegen. Amerikaanse bedrijven als Palantir en Babel Street spelen hierin een belangrijke rol.

Goed om te weten: in 2024 nam de EU de EU AI Act aan, waarin transparantieregels staan voor het openbaar gebruik van AI, individuen rechtsbescherming biedt en schadelijke praktijken verbiedt (waaronder onbewuste manipulatie, uitbuiting van kwetsbare groepen, en stereotypering).

Zo moet met AI gemaakt materiaal een label krijgen. In 2025, voordat de wet van kracht was geworden, stelde de Europese Commissie wijzigingen voor die de implementatie zouden vertragen tot eind 2027 en het makkelijker zouden maken om datasets voor AI-training te gebruiken zonder uitdrukkelijke toestemming. De Commissie verklaarde dat deze veranderingen nodig waren om de EU concurrerend te houden op het gebied van AI. Critici omschrijven dit als toegeven aan Big Tech. 

Amnesty International uitte haar bezorgdheid dat de voorgestelde wijzigingen een voorbode zijn van meer verslechteringen, bijvoorbeeld het uitkleden van andere wetten zoals de Digital Services Act (DSA) en de Digital Markets Act (DMA) die burgers beschermen tegen de invloed van Big Tech.

Is verantwoorde AI mogelijk?

Geen enkele AI-aanbieder kan zich geheel onttrekken aan de economische wetmatigheden die de techindustrie met zich meebrengt: wereldwijde toeleveringsketens, grootschalig gebruik van grondstoffen en bedrijfsmodellen waarin het afleggen van verantwoording slechts een kleine rol speelt.

Een deel van het ethische vraagstuk ligt in het trainen van de AI-modellen. Dit vergt gigantische rekenkracht, met de bijbehorende milieubelasting en mogelijke uitbuiting van werknemers. Ook al nemen de bedrijven die goed scoren, zoals Thaura en Lumo AI, stappen om deze effecten te reduceren, ze blijven deel uitmaken van dit systeem.

Gebruik van AI houdt dit systeem en de problemen ervan in stand. Daarom adviseren we om AI zo min mogelijk te gebruiken. Wil je dat toch doen, gebruik dan de aanbieders die het hoogste scoren in de Productwijzer. Of onderzoek of je een LLM lokaal kunt draaien op je eigen computer.

Wil jij onze Productwijzer mede mogelijk maken, en daarmee ons onderzoek naar AI-aanbieders? Steun dan ons werk als donateur.