Betaal de mensen die onze kleding maken een eerlijk loon

Deze week gingen in Bangladesh honderden kledingfabrieken op slot. Arbeiders legden het werk neer en eisen een loonsverhoging van 140 procent: van 12.500 naar 30.000 taka per maand, omgerekend zo’n 240 dollar. De looncommissie boog zich over de kwestie, maar de hoogte van de verhoging bleef uit. De protesten hielden echter aan en fabrieken bleven dicht. Meer dan honderd mensen werden opgepakt.

Het is zeldzaam dat we iets zien van de wereld van de industrie achter onze kleding. Het onrecht dat mensen moeten werken voor een loon waar ze niet van kunnen leven, blijft grotendeels onzichtbaar. Ondanks het label ‘Made in Bangladesh’ in onze kleding, blijven de arbeidsomstandigheden in Bangladesh en andere landen in het mondiale Zuiden veelal buiten beeld.

Bij de lage lonen die de textielarbeiders uitbetaald krijgen kunnen we niet wijzen naar zichzelf verrijkende fabriekseigenaren. Misschien valt hen iets te verwijten, maar we schuiven de schuld daarmee vooral van onszelf af. De werkelijke reden dat de Bengaalse arbeiders nu hun werk neerleggen is dat we hen als westen geen eerlijk loon betalen voor hun arbeid.

De prijs van een capuchontrui

Neem een capuchontrui van Zara met de print R-E-S-P-E-C-T op de borst, een trui die gemiddeld  €26,66 kost in Europa. De Zwitserse organisatie Public Eye zette samen met het Parijse adviesbureau Le Basic de kosten van deze trui cent voor cent uiteen, op basis van tientallen financiële rapporten, handelsdata en expertgesprekken.

Van die bijna €27 blijkt €10,26 euro naar Zara zelf te gaan, voor winkelruimte en eigen personeel. De textielfabriek, in dit geval in het Turkse Izmir, krijgt €1,53 voor het snijden, naaien, verpakken en etiketteren. Daarvan gaat €1,10 naar de naaisters voor het werk van dertig minuten. De drukkerij die de slogan aanbrengt, krijgt negen cent. De katoenboer in India, de spinner in Kayseri, de wever, de naaister, de printzetter: samen ontvangen zij €2,08 aan loon. Zara zelf verdient €4,20. Meer dan het dubbele van wat de arbeiders samen krijgen.

De lonen van die arbeiders liggen op 2.000 tot 2.500 Turkse lira per maand, wat overeenkomt met €310 tot €390. De Clean Clothes Campaign schat dat ze minimaal 6.130 lira nodig hebben om van te leven. Hun loon zou dus met een factor twee tot drie omhoog moeten, afhankelijk van het productiestadium. Dat klinkt ingrijpend, maar op een trui van €26,66 maakt het een verschil van 3,62 euro. Minder dan Zara zelf verdient.

De prijs van een capuchontrui

Het mechanisme werkt misstanden in de hand

Hoe kan het dat mensen die het harde werk doen zo weinig verdienen? Het antwoord volgens economen niet te liggen in verschillen in productiviteit, koopkracht of het feit dat het om werk gaat met een lagere toegevoegde waarde. De echte reden hiervan is dat er een groot verschil is in kapitaalkracht tussen rijke landen en landen in het mondiale Zuiden.

Multinationals spelen toeleveranciers zonder mededogen tegen elkaar uit. Het Chinese Temu heeft dit mechanisme tot een systeem verheven via zogeheten omgekeerde veilingen, blijkt uit een onderzoek uit 2025. Bij een gewone veiling bieden kopers tegen elkaar op, waardoor de verkoper een goede prijs krijgt. Bij Temu is er één koper en bieden duizenden leveranciers tegen elkaar op. De prijs die overblijft, is kunstmatig laag.

Temu legt ook de opslagkosten bij de fabrikant en eist dat onverkochte goederen worden teruggenomen. De leverancier draagt dus alle risico, terwijl Temu de winst pakt. Om echter die prijs te kunnen hanteren is er maar één mogelijkheid: maximale productie uit elke medewerker persen en arbeidsregels negeren. Werkweken van 72 uur zijn dan ook geen uitzondering, terwijl de Internationale Arbeidsorganisatie maximaal 48 uur voorschrijft. Vakbonden worden onderdrukt. Wie zijn mond opendoet, verliest zijn baan, want voor elke arbeider staan tien anderen klaar. En als het arbeiders wél lukt om een loonsverhoging af te dwingen, dan kiezen de inkopers, en indirect wij als consumenten, een andere leverancier die een paar procent goedkoper is. De arbeiders zelf, die het werk doen om zichzelf en hun kinderen enige inkomsten te verschaffen, houden feitelijk geen leven over. Hun leven bestaat enkel uit eten, werken en slapen.

We profiteren van structurele ongelijkheid

Ondanks dit alles vertellen we onszelf graag dat het mondiale Zuiden na de dekolonisatie een inhaalslag maakt, mede dankzij de werkgelegenheid die wij bieden. Het koloniale verleden was pijnlijk, maar de vrije markt en globalisering zouden de kloof dichten.

Dat klopt niet. Gecorrigeerd voor koopkracht is de welvaartskloof tussen hoge- en lage-inkomenslanden sinds 1950 niet gekrompen maar gegroeid, blijkt uit Wereldbankcijfers. De koloniale extractie is nooit gestopt; ze is alleen efficiënter en onzichtbaarder georganiseerd via de wetten van de wereldmarkt.

Econoom Jason Hickel berekende in het tijdschrift Nature Communications dat het mondiale Noorden in 2021 netto 826 miljard uur arbeid onttrok aan het Zuiden, over alle vaardighedenniveau’s en sectoren heen. In lonen in het Noorden is dat 16,9 biljoen euro per jaar. De onttrekking van arbeid is sinds 1995 met 42 procent toegenomen. Het is een structurele herverdeling van arm naar rijk, vermomd als vrije handel.

Paul Schenderling, mede-oprichter van Just Enough maakte met Hickels methodiek als eerste in Nederland een berekening wat Nederland jaarlijks verdient aan deze scheve verhoudingen. Het blijkt dat Nederland een equivalent van 7,2 miljoen voltijdsbanen per saldo onttrekt aan het mondiale Zuiden. Vermenigvuldigd met het wereldwijd gemiddelde jaarloon (de meest neutrale benadering, want vermenigvuldiging met Noordelijke lonen levert een kunstmatig hoog bedrag op en met Zuidelijke lonen een kunstmatig laag) komt dat neer op €79 miljard per jaar. Dat komt neer op maar liefst acht procent van ons nationaal inkomen.

Afbeeldingen artikel 03

Minder dan 5% van de bedrijven garandeert een leefbaar, eerlijk loon

Het is een structureel probleem en geldt niet alleen voor Nederland. De World Benchmarking Alliance onderzocht de 2.000 meest invloedrijke bedrijven ter wereld, samen goed voor meer dan 107 miljoen directe werknemers en invloed op nog eens een half miljard mensen via hun toeleveringsketens. Slechts 3 procent meldt actie te ondernemen om leefbare lonen in die ketens te ondersteunen. Minder dan 5 procent garandeert een leefbaar loon voor het eigen personeel.

In de kledingsector is het beeld ook niet bepaald rooskleurig. Van de 55 meest invloedrijke kledingbedrijven die de WBA beoordeelde, maakten slechts 12 openbaar hoe ze leveranciers ondersteunen bij het betalen van leefbare lonen. Slechts 7 hebben een tijdsgebonden doelstelling voor leefbare lonen in hun keten. Meer dan 60 procent van de bedrijven scoorde lager dan 20 van de 100 punten op mensenrechtenindicatoren. Zo eist geen enkel bedrijf van zijn leveranciers dat ze minimaal 14 weken zwangerschapsverlof bieden, wat geldt als de internationale standaard.

Er zijn tekenen van beweging. In het afgelopen jaar legden 47 bedrijven, waaronder Puma, Kerry Group en Unilever, openbaar vast dat ze leefbare lonen voor alle directe werknemers garanderen of daar een duidelijk pad naartoe hebben. H&M en Hershey werken aan leefbare lonen in hun ketens. Maar dit blijven druppels op een gloeiende plaat.

Afbeeldingen artikel 02

Wat we kunnen doen

De stakingen in Bangladesh zijn geen incident. Ze zijn het onvermijdelijke gevolg van een systeem dat structureel loon inhoudt van degenen die het hardste werken. De arbeiders daar vragen geen liefdadigheid. Ze vragen een eerlijke prijs voor hun arbeid.

Dat is een publieke taak. Nederland en Europa waren dicht in de buurt van wetgeving die bedrijven verplicht leefbare lonen te betalen in de hele keten. In 2023 werd een Nederlandse initiatiefwet verantwoord ondernemen bijna aangenomen. In 2024 werd in Europa een deal gesloten over de CSDDD. Deze wet werd in 2025 echter drastisch afgezwakt.

Zolang overheid en bedrijfsleven onrecht onvoldoende aanpakken, hebben wij als burgers een verantwoordelijkheid. In een geglobaliseerde wereld waarin onze kleding door iemand op het zuidelijk halfrond wordt gemaakt, is diegene onze naaste. Martin Luther King stelde dit al. De kleding waarmee wij ons kleden mag geen onrecht veroorzaken in het leven van medemensen.

Concreet betekent dat: koop niet bij bedrijven die geen leefbare lonen betalen. Omdat de Productwijzer van Just Enough zelf geen kledingmerken heeft beoordeeld, verwijzen we hiervoor graag naar Good On You, die kledingmerken beoordeelt met een goede methodiek. De WageIndicator Foundation geeft bedrijven inzicht in leefbare lonen wereldwijd en de verschillen met minimumlonen.

Wie overstapt naar bedrijven die wél leefbare lonen betalen, is geen filantroop. De stakers in Bangladesh zitten niet te wachten op ontwikkelingshulp. Ze willen enkel een eerlijk loon ontvangen en naast hun werk nog wat tijd overhouden om te leven. Precies datgene wat ook wij belangrijk vinden.

Paul Schenderling is econoom, schrijver en directeur van Postgroei Nederland & Just Enough. Hij schreef dit stuk samen met politicoloog, schrijver en oprichter van De Nieuwe Kamer Kiza Magendane. Een andere versie van dit essay werd gepubliceerd in Trouw.


Berekening onttrekking arbeid (en de waarde daarvan) door Nederland uit het mondiale Zuiden

  • Zie voor de berekening van het aantal werkenden in het mondiale Zuiden voor Nederlandse productie en consumptie dit uitgebreide rekenblad (herzien in 2026 voor basisjaar 2022).
  • Zie voor de cijfers uit de onderzoeken van Jason Hickel en onze berekening (op basis van de methodologie van Hickel) van het bedrag dat Nederland jaarlijks onttrekt aan het mondiale Zuiden dit rekenblad (gemaakt in 2026).
  • De berekening van het aantal werkenden in het mondiale Zuiden voor Nederlandse hebben we gepubliceerd in een paper in wetenschappelijk tijdschrift ESB. (N.B. dit paper gaat alleen over werkenden in het Zuiden voor Nederlandse consumptie. Als we ook het aantal werkenden voor Nederlandse productie (export) meerekenen, komen we in totaal op 13,7 miljoen mensen, structureel.)

Deel dit artikel:

LinkedIn

Bedankt voor gebruiken van onze informatie om duurzame keuzes te maken!

Je hebt deze informatie gratis gelezen, maar het maken van goede informatie kost tijd en geld. We willen onze informatie betrouwbaar, onafhankelijk en up-to-date houden. En hiermee steeds meer mensen bereiken, zodat onze beweging nog krachtiger wordt.

Met jouw steun kunnen wij meer mensen duurzame stappen laten zetten!

Wil jij ons helpen door te doneren?

Schrijf je in voor de nieuwsbrief

Eenmaal per maand ontvang je de nieuwsbrief van Just Enough met daarin onder meer: 

Productbeoordelingen en interviews met koplopers

Verhalen over minder, duurzamer en eerlijker consumeren

Opinie over een economie van genoeg

Meer artikelen

No results found.

Schrijf je in

Jij bent nodig! Doe ook mee en krijg:

 

• tips & inspiratie over minder, duurzamer en eerlijker consumeren

• uitnodigingen om gelijkgestemden te ontmoeten