Het knaagde bij koffieondernemer Jop Brocker. Zijn bedrijf was in verschillende opzichten duurzaam – van fossielvrije verpakkingen tot aan de bezorging per fiets. Maar het leek moeilijk, zo niet onmogelijk, om koffiebonen zelf op een duurzame manier te verbouwen. Was daar iets aan te doen?
Ja, ontdekte hij. Koffie is een schaduwplant, perfect om in te zetten bij natuurherstelprojecten in verschillende landen. Win-win! Vol enthousiasme deelt hij het verhaal van Brute Bonen.
Koffie als schaduwplant
Jop: ‘Ik had net een jaar mijn eigen koffiebedrijf, toen ik per toeval stuitte op een krantenartikel. Daarin las ik dat koffieplanten eigenlijk schaduwplanten zijn. Het verbaasde me om dat te lezen, omdat ik vooral beelden van plantages in de volle zon kende.
Veel koffieplantages zijn aangelegd als een monocultuur, dat wil zeggen: een akker met alleen maar koffieplanten. De planten moeten zien te overleven zonder de schaduw van bijvoorbeeld hogere struiken of bomen, wat voor een koffieplant verre van optimaal is. In de hete middagzon kunnen de bladeren zelfs verbranden.’
Klimaatverandering
‘Mislukte oogsten komen de laatste jaren veel vaker voor dan voorheen, vanwege klimaatverandering. Boeren hebben in toenemende mate te maken met extreme droogte, extreme regen, late vorst, enzovoorts. Daarom zijn de koffieprijzen op dit moment ook zo hoog.
Het verbranden van bladeren in de hete middagzon is dus geen theoretisch voorbeeld, maar de dagelijkse praktijk. Bij koffieplanten duurt het bovendien meerdere jaren voordat de plant vruchtdraagt. Als planten doodgaan, dan duurt het minstens drie jaar voordat er weer bonen aan groeien.’
Boslandbouw
‘Het is veel logischer om koffie in een bos te verbouwen. Toch gebeurt dat bijna nergens. Ik nam contact op met een van de weinige organisaties die dat wel doen: Trees for All. Via hen lukte het om aan koffiebonen te komen via een duurzame boslandbouwmethode (‘agroforesty’) in Bolivia.
Op grond waar de bonen van Brute Bonen verbouwd worden, werden voorheen jarenlang eenjarige gewassen als mais en rijst verbouwd. Hierdoor was de bodem uitgeput. Nu is hier een combinatie van inheemse planten aangeplant, waaronder koffieplanten. De inheemse beplanting past goed bij het Boliviaanse klimaat én bij elkaar. Ze helpen elkaar om ongunstige weersomstandigheden te overleven, halen CO2 uit de lucht en verbeteren de vruchtbaarheid van de bodem. Op die manier kan het ecosysteem herstellen.
Een voorbeeld: de koffieplanten worden aangeplant naast schaduwbomen die precies op het juiste moment schaduw bieden én die precies hun bladeren laten vallen als de koffieplant wat meer licht en meer voeding nodig heeft. De bladeren die op de grond vallen, geven de bodem stikstof (dat is de beste bouwsteen voor de koffiebes), waar de koffieplanten hun voeding uit halen.’
Natuurlijk evenwicht
‘De koffieboeren met wie we samenwerken krijgen hulp van Sicirec (een lokale social enterprise) bij hun transitie van een monocultuur naar de boslandbouw. Deze hulp is nodig, omdat er de afgelopen decennia veel boeren de overtuiging hebben dat je bomen moet kappen voor een hogere oogst. Ook worden boeren vaak verleid om kunstmest en pesticiden te gebruiken. Kunstmest levert op de korte termijn meer op, maar het verstoort het natuurlijke ecosysteem.
Sicirec levert de planten, en geeft de boeren advies en hulp bij onder andere het beplantingsplan en het snoeien voor een goede oogst. Uiteraard maken zij hierbij gebruik van biologische planten, dus zonder pesticiden en andere chemische bestrijdingsmiddelen.’
CO2-opname
‘Wanneer het bos goed is aangeplant, kan het bosecosysteem zichzelf uiteindelijk in stand houden. De toename in biodiversiteit leidt namelijk tot meer veerkracht en een natuurlijke balans. Ook neemt het bos veel CO2 op uit de lucht, waar de boeren CO2-certificaten voor krijgen.
Voor de bonen van Brute Bonen geldt: als we alle CO2-uitstoot in het hele proces bij elkaar optellen, van plantage tot kopje, halen de bomen van het koffiebos meer dan twee keer zoveel CO2 uit de lucht. Met iedere kop koffie uit het bos drink je de wereld dus een stukje groener.’
Leefbaar loon
‘Met boslandbouw is de kans op een inkomen voor boeren groter. Allereerst omdat de kans op een mislukte oogst veel kleiner is, omdat het ecosysteem als geheel sterker is. En daarnaast omdat ze verschillende gewassen naast elkaar verbouwen (cacao, mandarijnen, enzovoorts). Als de oogst van één gewas mislukt, hebben ze alsnog een inkomen dankzij de oogst van de andere gewassen.
Dat is erg belangrijk, want boeren dragen het volledige risico: geen oogst betekent voor hen geen inkomen. Er zijn veel koffiemerken die beweren dat ze een goede prijs betalen aan boeren. Maar het probleem is dat boeren alléén betaald krijgen als ze überhaupt een oogst hebben om te verkopen.
De kiloprijs die wij betalen voor koffiebonen is gebaseerd op de berekening van wat een leefbaar loon is. Wij doen daar ieder jaar een schepje bovenop. Ik zie het als een balansoefening om een zo hoog mogelijk prijs te betalen aan de koffieboeren, zonder onszelf uit de markt te prijzen.’