Meer is lang niet altijd beter. Dat geldt ook voor duurzame energietechniek zoals zonnepanelen. Want ook deze techniek heeft een voetafdruk. Op zonnige uren zijn er in Nederland al zoveel zonnepanelen dat er voldoende zonnestroom beschikbaar is voor heel Nederland. Nog meer zonnestroom levert problemen op voor de betrouwbaarheid – het elektriciteitsnet loopt vast – en soms kan het zelfs belangrijke projecten in de energietransitie blokkeren. Er zijn dus veel redenen om te betwijfelen of nieuwe zonnepanelen op dit moment bijdragen aan de energie- en klimaattransitie.
Dat voelt misschien tegenstrijdig, zeker als je dacht goed te doen met de aanschaf van je nieuwe panelen. Je kunt waarschijnlijk een grotere bijdrage leveren door je elektriciteitsverbruik maximaal te verplaatsen naar zonnige uren en er aan bij te dragen dat beschikbare zonne-energie in de buurt wordt gedeeld en benut. Ik neem je mee in de bijdrage van zonnepanelen aan de energietransitie en de circulariteit van de productieketen en ik bespreek hoeveel van deze techniek we nodig hebben en of we onze zonnepanelen kunnen delen met anderen.
De bijdrage van zonnepanelen aan de energietransitie
Zonnepanelen op woningen leveren een belangrijke bijdrage aan de productie van duurzame stroom. Elk zonnepaneel van 300 tot 400 Wattpiek (Wp) levert grofweg tot 260 tot 360 kilowattuur (kWh) duurzame stroom op jaarbasis. Er zijn inmiddels meer dan 3 miljoen woningen met zonnepanelen. Samen zijn die goed voor meer dan 12 gigawattpiek (GWp) aan opgesteld vermogen en meer dan 11.000 gigawattuur (GWh) aan stroomproductie volgens het CBS1. Als je de 12 GWp afzet tegen de totale (vermogens)vraag naar stroom van gemiddeld 10 tot 20 gigawatt (GW)2, dan zie je dat op de meest zonnige momenten alleen de zonnepanelen op woningen al meer dan de helft van het benodigde vermogen invullen (en daarnaast hebben we nog veel zonnepanelen op bedrijfsdaken, zonnevelden en windmolens).
Het is de vraag of meer zonnepanelen op dit moment de energietransitie verder helpen. Dit begint bij ons stroomnet. Dat zit vol en een belangrijke reden is dat we de overschotten aan duurzame stroom niet getransporteerd krijgen op momenten met veel wind en zon. Als je het aan de netbeheerders vraagt is het duidelijk: in grote delen van Nederland is extra opwek nu niet wenselijk3. Er wordt hard gewerkt aan netuitbreidingen, maar in veel regio’s duurt het nog 5 tot 10 jaar voordat er überhaupt meer ruimte komt. Dat ons net zo vol zit vertraagt inmiddels de energietransitie in het algemeen, want cruciale energietransitie-projecten krijgen geen netaansluiting en kunnen daarom geen doorgang vinden.
Cruciale energietransitie-projecten krijgen geen netaansluiting en kunnen daarom geen doorgang vinden.
Daarbij kun je opmerken dat extra zonnepanelen op dit moment nauwelijks CO₂-besparing opleveren. Tien jaar geleden was de gemiddelde CO₂-belasting van een kilowattuur (kWh) elektriciteit nog 400 tot 500 gram CO₂. Die ligt inmiddels op jaarbasis meer tussen de 200 en 250 gram CO₂ per kWh4. Op zonnige momenten is die echter nog maar 50 tot 100 gram CO₂ per kWh, omdat het elektriciteitsnet op die momenten vooral zonnestroom levert. Als je op dit moment geen zonnepanelen hebt, kun je dus ook uit het elektriciteitsnet bijna net zo duurzame stroom krijgen. En doordat nieuwe zonnepanelen nauwelijks CO2 reductie opleveren duurt het lang voordat de CO2 uitstoot tijdens de productie is gecompenseerd (zie de volgende paragraaf). Daarnaast loop je het risico als je wel besluit nieuwe panelen te leggen dat de ruimte die jij inneemt op het net een ander belangrijk project met een grotere bijdrage aan de energietransitie blokkeert5.
In combinatie met opslag groeit het nut van (extra) zonnepanelen wel. Opslag is belangrijk om het eigen verbruik van zonnepanelen te vergroten (alles wat je zelf verbruikt en niet teruglevert via het net). Nu wordt vaak maar 30% van de opgewekte elektriciteit zelf gebruikt. Met name elektrische auto’s zijn geschikt om dit aandeel te vergroten. Als ze vaak thuis zijn midden op de dag en de stroom weer terug kunnen leveren aan de woning of het net op een ander moment van de dag is die bijdrage maximaal. Het mooie is dat dit geen nieuwe producten vraagt, maar extra nut creëert voor al bestaande producten. Thuis- of buurtbatterijen kunnen die functie in potentie ook invullen, maar hebben dan wel weer een substantiële extra voetafdruk. Of die in de afweging netto positief uitpakken is een onderwerp voor een volgend artikel.
Tenslotte kun je opmerken dat de stroomvraag richting de toekomst nog zeer sterk gaat groeien door de energietransitie. Over vijf tot tien jaar is er dus waarschijnlijk wel behoefte aan meer opwekcapaciteit van duurzame stroom.
Circulariteit in de productieketen van zonnepanelen
Daarbij heeft de productie van zonnepanelen een serieuze voetafdruk. Een standaard zonnepaneel bevat ongeveer 4 kilo aluminium, 17 kilo glas, 2 kilo elektronica en 3 kilo kunststof6 en dat is nog exclusief de omvormer, kabels en andere benodigdheden. De productie daarvan levert allerlei milieueffecten op. Als we de methodiek van de Nationale Milieu Database als maatstaf nemen, dan zijn er duidelijke milieukosten qua klimaatverandering (€23) en fijnstof (€6)7. Daarnaast zijn er meetbare effecten (>€1) op andere planetaire grenzen zoals toxiciteit, waterverbruik en smog. De mijnbouw die nodig is voor o.a. silicium, aluminium en koper heeft grote impact qua ruimte en milieuvervuiling. Ook wordt de productie van zonnepanelen geassocieerd met moderne slavernij8. Zo hebben diverse onafhankelijke onderzoeken aangetoond dat de productie van een groot aandeel van de zonnepanelen verbonden is met dwangarbeid van Oeigoeren. Lees hierover meer in dit artikel.
De productie van een groot aandeel van de zonnepanelen is verbonden met dwangarbeid van Oeigoeren.
Deze impact is door de beperkte extra klimaatbijdrage van een nieuw zonnepaneel op dit moment extra problematisch. Zo levert de productie en sloop ongeveer 240 kg aan CO₂ (eq.)-uitstoot op9. Als je dus vooral stroom produceert als er via het elektriciteitsnet ook stroom beschikbaar is met een lage voetafdruk, dan zou het wel eens meer dan 20 jaar kunnen duren voordat die CO₂-voetafdruk is gecompenseerd10. Voor de andere milieueffecten is er zelfs geen sprake van een “terugverdieneffect”, maar levert elk extra paneel milieuvervuiling en materiaaluitputting op. Daar nog bovenop heeft de benodigde verzwaring van het elektriciteitsnet ook nog een grote voetafdruk qua materialen, grondgebruik en milieueffecten.
Daarbij zijn we op dit moment erg afhankelijk van China voor de productie van zonnepanelen. In 2021 vond ongeveer 80% van de productie in de verschillende stappen van de keten in China plaats11. Vanuit de Nederlandse routekaart circulaire zonnestroomsystemen11 wordt ingezet op meer productie én mijnbouw in Europa. Dat is zowel belangrijk om meer grip te krijgen op de ecologische en sociale impact, als om afhankelijkheid van China te beperken. We staan hier echter nog maar aan begin.
De keuze voor circulaire zonnepanelen vanuit Europese productie is daarom belangrijk als we toch nieuwe panelen installeren. Veel materialen zijn namelijk prima herbruikbaar, als we de panelen goed demontabel produceren, afgedankte producten ook daadwerkelijk inzamelen en benutten en in nieuwe producten hergebruikte grondstoffen opnemen. Als de productie voor een belangrijk deel in Europa plaatsvindt zijn er automatisch striktere milieu- en arbeidsnormen van toepassing. Uit onafhankelijk onderzoek van Ethical Consumer kwam het Engelse GB-Sol als een duidelijke koploper naar boven omdat zij goed scoren qua zowel milieu als arbeidsomstandigheden.12
In Nederland zijn er twee lokale koplopers. Solarge13 heeft een product ontworpen zonder bijvoorbeeld PFAS en antimoon. Bij elk product krijg je een volledig materiaal paspoort en geven ze een terugname garantie. De CO₂-voetafdruk komt ook meer dan de helft lager uit dan een standaard paneel. Een andere Nederlandse koploper is Energyra14. Hun paneel bevat naar eigen zeggen geen lood, geen fluor, geen PFAS en worden in Nederland geassembleerd. Helaas zijn beiden nog niet integraal beoordeeld door een onafhankelijke partij als Ethical Consumer of Just Enough.
Mocht je toch panelen overwegen van meer mainstream fabrikanten, dan is er alle reden om kritisch door te vragen. Vanuit de Nederlandse overheid is er een “buyer group” actief die zo duurzaam mogelijk probeert in te kopen. Zij hebben o.a. een inzichtelijk marktonderzoek uit 2024 beschikbaar waarin o.a. wordt gekeken naar CO2 voetafdruk, overige milieu effecten, levensduur en arbeidsomstandigheden15. Je ziet dat er tegen beperkte meerprijs zeker ook grotere fabrikanten zijn die een duidelijk lagere CO2-voetafdruk hebben dan gemiddeld. Over arbeidsomstandigheden wordt opgemerkt dat “gegarandeerd slaafvrije” panelen nauwelijks te koop zijn. De enige panelen waar dit wel aannemelijk is gaat om alternatieve technologieën, zoals dunne-film zonnepanelen, die nog volledig in Europa worden gemaakt.
Gegarandeerd slaafvrije panelen zijn nauwelijks te koop.
Als alternatief kun je als consument ook nog kijken naar gebruikte panelen én het bewust afdanken van panelen. Gebruiktepanelen.nl is bijvoorbeeld een marktplaats voor gebruikte panelen. Mocht je bestaande panelen gaan afdanken, check dan of de installateur de panelen daadwerkelijk inlevert bij stichting Open16, zodat ze in de speciale retourketen terecht komen.
Verschuiven van stroomverbruik als vreugdebron
Een cruciale invalshoek van post-groei is de zoektocht naar leven van genoeg (techniek). Hoe dragen zonnepanelen en de stroom die ze produceren bij aan een vreugdevol leven én hoeveel techniek is genoeg om de relevante verlangens en behoeftes in te vullen?
Zonnepanelen hebben hun nut omdat we stroom verbruiken. Die behoefte ontstaat vanuit een veelvoud aan toepassingen zoals verlichting, verwarming, koelen van levensmiddelen, elektrisch vervoer of wassen. Ik denk dat in veel gevallen vooral de maatvoering van de invulling te bevragen is. Bijvoorbeeld een groot huis vraagt meer stroom voor verlichting en verwarming of een grote auto vraagt meer stroom per kilometer vervoer. Zoals op andere plekken al treffend beschreven kiezen we vaak vanuit gewoonte of sociale vergelijking voor een bepaald formaat17. ‘Minder’ hoeft zeker niet altijd onze levensvreugde te beïnvloeden en kan zelfs positieve effecten hebben (bijv. minder schoon te houden en op te ruimen bij een kleiner huis).
‘Minder’ hoeft zeker niet altijd onze levensvreugde te beïnvloeden en kan zelfs positieve effecten hebben.
In het recente verleden kon je ook een kostenbesparing en een bijdrage een het milieu toeschrijven aan de aanschaf van zonnepanelen. Zoals hiervoor al besproken, is de bijdrage aan het milieu op dit moment een stuk minder. Ook qua kosten is de toegevoegde waarde na het afschaffen van de saldering in 2027 beperkt. Met een vast contract betaal je namelijk terugleverkosten en met een dynamisch contract zijn de kosten van stroom en de opbrengsten van terugleveren op zonnige uren zeer beperkt. In beide gevallen zit de besparing er vooral in als je de stroom direct zelf kan verbruiken.
Dat brengt ons bij de vraag: hoeveel zonnepanelen zijn genoeg? Gezien het voorgaande betoog zijn er goede redenen om op dit moment geen of weinig zonnepanelen aan te schaffen. Stel dat je dat toch doet en je kiest voor circulaire of gebruikte exemplaren, dan zou het logisch zijn om het aantal beperkt te houden. In het verleden werd vaak gekeken naar het jaarverbruik van een huishouden om het aantal panelen te bepalen. Nu is een meer bescheiden maatvoering logisch. Ik zou zeggen: kijk naar de stroombehoefte die je overdag op een zonnige dag hebt. Veel gezinnen gebruiken 6 tot 10 kWh per dag en afhankelijk van je dagbesteding 25% tot 40% daarvan overdag. Het gaat dus om niet meer dan een paar kilowattuur. Eén paneel van 400 wattpiek (Wp) heeft op een zonnige dag al snel 3 kilowattuur opbrengst18.
Kortom: een gemiddeld gezin heeft voor haar eigen behoefte op een zonnige dag al genoeg aan één of maximaal twee panelen. Als je meer installeert heb je op minder zonnige dagen inderdaad iets meer opbrengst, maar ga je op zonnige dagen veel terugleveren. Dat is weinig meer waard en levert op dit moment wellicht zelfs een negatieve bijdrage aan de energietransitie. Mocht je opslag hebben dan kun je kijken naar het totale verbruik op een gemiddelde dag, maar zou je dus ook met 3 of 4 panelen al voldoende hebben. Mocht je een warmtepomp hebben of elektrische auto, dan is het wellicht wel wat meer.
Een gemiddeld gezin heeft voor haar eigen behoefte op een zonnige dag al genoeg aan één of maximaal twee panelen.
Een laatste perspectief: actief bezig zijn met verduurzamen of energieverbruik levert sommige mensen vreugde op. Zo zijn er tien jaar geleden veel verhalen terug te vinden over zonnepaneelbezitters die vreugde beleefden aan het volgen van de opbrengst van de panelen op hun app. In de fase van de energietransitie waar we nu in zitten zie ik voor deze groep een nieuwe missie: het maximaal verschuiven van hun stroomverbruik naar de zonuren. Met een vaatwasser, wasmachine, boiler en elektrische auto is er vaak te kiezen wanneer je verbruikt. Dat levert driedubbel op: lagere kosten, minder CO₂ door stroomverbruik én een bijdrage aan het ontlasten van het vastgelopen elektriciteitsnet. In de context van post-groei denk ik dat het in potentie nog meer vreugde oplevert als je die missie door enige inspanning en met een minimaal aantal gadgets bereikt.
Deel je zonnepanelen met de buren
Tenslotte zou je er ook vreugde uit kunnen putten om het opwekken van duurzame energie samen met de buren te doen. Daarvoor geldt momenteel hetzelfde als voor eigen zonnepanelen: vooral niet te veel. Omdat in veel straten 25-50% van de woningen al panelen heeft, zit de toegevoegde waarde eerder in het slim delen van de opwek die er al is. De energiewet van 2026 maakt dat mogelijk: als je bij dezelfde energieleverancier zit kun je de stroom delen met de buren19. Op dit moment zijn er nog maar een beperkt aantal leveranciers die het ondersteunen, zoals OM en volgend jaar Greenchoice. Het navragen bij je leverancier of ze dat ook aanbieden of willen gaan doen is een nuttige prikkel.
Je blijft als je zonnestroom van de buurman ontvangt wel belasting betalen (+/- 12 ct per kilowattuur op dit moment), maar verder kun je de prijs in onderling overleg bepalen. Het is dus mogelijk om het overschot aan zonne-energie te delen om de kosten van de buren zonder panelen iets te verlagen. Met opslag – bijvoorbeeld via de elektrische auto’s of een buurtbatterij – kun je de bijdrage nog verder vergroten, omdat je de zonnestroom dan ook in de avond en nacht kan benutten.
Als je dit op wat grotere schaal in de buurt wil doen heeft stichting Oranje Advies een mooi concept voor het het delen van energie met een buurtbatterij. Meer tips voor energiedelen in de buurt lees je onder andere bij HIER en Energie Samen.
Concrete tips
- Overweeg kritisch of dit wel een logisch moment is om nog zonnepanelen te nemen
- Als je dat wel doet, kies voor circulaire zonnepanelen of gebruikte exemplaren en stel vragen over of de productieketen aantoonbaar “slaafvrij” is
- Neem een beperkt aantal panelen, passend bij wat je direct zelf kunt verbruiken
- Probeer je stroomverbruik waar mogelijk te verplaatsen naar zonuren
- Verken of je overschotten aan zonne-energie kunt delen met de buren
Over de auteur
Gerbert Hengelaar werkt bij Next2Company aan innovaties die de energietransitie versnellen. Hij werkt o.a. aan mini-warmtenetten en oplossingen voor netcongestie. Ook is hij actief betrokken bij de energietransitie van zijn eigen buurt en wijk in Zwolle. Eerder deed hij een promotieonderzoek naar de rol van bedrijven in de energietransitie.
Voetnoten
1 https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85005NED/table?ts=1787217475291
2 https://ned.nl/index.php/nl/dataportaal/energie-consumptie/elektriciteit
3 https://data.partnersinenergie.nl/capaciteitskaart/totaal/invoeding
4 https://co2monitor.nl/nl
5 Denk aan een project wat wind, zon en opslag combineert wat meer duurzame stroom met minder netbelasting oplevert
6 https://milieudatabase.nl/nl/api/1/supportive-documents/f1d37118-fadf-4cec-ab36-62224d06d1cb/download/
7 https://milieudatabase.nl/nl/viewer/milieuverklaring/nmd_200557/?page=scores
8 Lees bijvoorbeeld https://decorrespondent.nl/15401/het-grondstoffen-dilemma-voor-een-schoon-klimaat-kunnen-we-niet-om-vieze-mijnbouw-heen/7d846dfd-2e21-0a51-3ed7-741858863785
9 Op basis van de NMD
10 Uitgaande van 75 gram / kWh voetafdruk bij netlevering en een paneel van 180 Wp uit NMD verklaring
11 https://circulairemaakindustrie.nl/documenten/routekaart-circulaire-zonnestroomsystemen/, p.19
12 https://gb-sol.co.uk/
13 Zie Solarge.com
14 https://www.energyra.com/nl
15 https://www.pianoo.nl/sites/default/files/media/documents/2024-11/gids_3_duurzamere_zonnepanelen_september2024.pdf
16 https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/zonnepanelen/zonnepanelen-onderhouden-vervangen-of-wegdoen/
17 Lees bijv. in Alles van Waarde of Er is leven na de groei
18 Op basis van +/- zeven vollasturen aan opbrengst
19 Lees voor meer uitleg hoe het werkt de pagina bij de Vereniging Eigen Huis