De invloedrijke econome Kate Raworth schrijft in het boek Donuteconomie dat ‘de echte transformatie het gevolg zal zijn van een nieuw begrip van waarde’ (p. 211). Dit artikel is een poging dit nieuwe begrip te omcirkelen. 

Geschreven door George van der Meulen.

Economie: financiële waarde

Economie gaat onder andere over schaarste en prijzen. Daarom heeft economie iets te zeggen over de waarde van iets. In economie spelen waarden een belangrijke rol. Zo is er bijvoorbeeld de inkoopwaarde, de verkoopwaarde, de gebruikswaarde, de ruilwaarde, de toegevoegde waarde, enzovoorts.

Maar het huidige economische systeem plakt op alles wat ze maar kan bedenken een prijssticker, waardoor er sprake is van een economische monocultuur. Aan de ene kant zorgt deze kwantificering, deze uniformiteit, het systeem werkzaam en succesvol. Aan de andere kant wordt door beprijzing het beprijsde ook “ontheiligd”, volgens Oostenrijkse econoom Ernst Friedrich Schumacher. De medaille heeft dus twee kanten.

Werkelijke waarden zijn onzichtbaar

Het probleem is dat de werkelijke waarden niet zichtbaar zijn. Dat heeft drie oorzaken:

1. Waarden gaan verscholen achter normaliteit. Zolang een mens gezond is, is dat normaal. Gezondheid wordt pas werkelijk gewaardeerd als het er niet meer is.
2. Het kapitalisme heeft ervoor gezorgd dat dingen geen waarde lijken te hebben als er geen geld mee is gemoeid. Schijn bedriegt. Denk aan al het onbetaalde vrijwilligerswerk en het huishoudelijke werk dat nodig is om het betaalde werk te kunnen verrichten. 
3. Waarden kunnen ook verborgen blijven vanwege onwetendheid of onbewustheid. Iemand kan bijvoorbeeld een schilderij van Rembrandt op de zolder hebben zonder de waarde te kennen, simpelweg omdat die persoon geen verstand van kunst heeft.
4. De laatste oorzaak is de tijd, gecombineerd met een gebrek aan voorstellingsvermogen. De mens ziet alleen wat zich in het hier-en-nu manifesteert. Niet het hele proces dat voor die manifestatie nodig is geweest (“voor-waarden”).

Wat als we, met behulp van voorstellingsvermogen, fantasie en kennis, de wereld opnieuw bekijken? Denk bijvoorbeeld eens na over dat ene sneetje brood bij je op tafel. Welk proces is daaraan voorafgegaan? Hoeveel mensen zijn daar direct of indirect bij betrokken geweest? Welk werk heeft de natuurlijke wereld verricht om ons van dit voedsel te voorzien? Welke cycli hebben gezorgd voor de vruchtbare bodem, de bestuiving van de gewassen, de hydrologie die ons beschikking geeft tot water? Dit alles zouden we net zo grondig moeten meten en rapporteren als de financiële waarde van zo’n sneetje brood.

Het unieke individu

Economie en politiek kunnen de werkelijke waarde van iets verduisteren. Neem de oorlogsfilm Schindlers List. In deze film is Oskar Schindler een held die als industriële ondernemer het leven van 1.200 joden heeft gered door hen in dienst te nemen. Zo blijven zij beschermd tegen deportatie naar de concentratiekampen.

Het hoogtepunt van de film is in essentie een vraag die Schindler zichzelf aan het einde stelt: had ik méér Joden kunnen redden? Moeten redden? Op dat moment van toenemende verwarring denkt Schindler nog kwantitatief. Could I have saved more? Wellicht had hij er nog 20 meer kunnen redden? Inderdaad, dat had gekund, bedenkt hij zich, met wat meer inspanning en geld. Maar dat heeft hij niet gedaan.

Als een zwarte wolk begint een immens schuldgevoel steeds zwaarder op hem te drukken. Hij had dan zeker toch wel 15 medemensen extra kunnen redden? Het denken van Oskar Schindler begint zich om te keren en hij telt af. Tien, vijf, vier… Hoe makkelijk was het geweest om slechts drie mensen extra te redden? Drie, twee, een… Dan komt hij uiteindelijk aan bij het cijfer één.

Het ene, enkele individu. De mist van de kwantitatieve waanzin trekt ineens op en als in een geestelijke openbaring ziet hij opeens wat er zich achter het getal één bevindt: niet een mens, maar de mens, eindeloos waardevol. Op hetzelfde moment realiseert hij zich ook dat als de mens niet wordt gezien, dit de poorten naar de hel open zet. Als het getal 1 niet telt, dan geldt dit ook voor het getal 2, het getal 3, enzovoorts, en is het einde zoek. Dan zijn 6 miljoen doden uiteindelijk ook niet meer dan een ijzingwekkende statistiek. Dit is het ware gezicht van de oorlog: de totale blindheid voor wat essentieel is. De werkelijke waarde.

‘Wie één mens redt, redt de hele wereld,’ luidt een gezegde. Het is allemaal te veel voor Oskar Schindler en de held stort emotioneel ineen. Wat hem deed instorten was geen schuldgevoel, maar een diep ingrijpende transformatie van zijn denken: de kwantumsprong van dode kwantiteit naar levende kwaliteit; van het deelbare naar het ene ondeelbare. Individu betekent letterlijk: “ongedeeld”.

Waardenwaanzin

Stel je een gevoelscontinuüm voor met 2 extremen: aan de ene kant angst en vernietiging, aan de andere kant liefde en schepping. De waarden zijn tegengesteld. Bij oorlog is de waarde van het individu ondergeschikt aan de waarde van het collectief. Bij verliefdheid-liefde is het collectief niet van belang en draait alles om de waarde van het individu.

Oorlog is waanzin, omdat het individu niet meetelt ter wille van het collectief. Verliefdheid-liefde is óók waanzin, omdat ter wille van één enkel individu het collectief niet meetelt. Als hij zich ergens in het midden van dit continuüm bevindt, dan kan en zal hij waardering voelen voor het feit dat hij “gewoon” zijn menselijke behoeften kan bevredigen, zoals beschreven in de behoeftenpiramide van Maslow. Dan gaat het om voedsel, veiligheid, bezit, gezondheid, status, enzovoorts. Dan zal hij alle reden hebben om tevreden te zijn.

Kwantiteit en kwaliteit

Ook gevoel speelt een rol in economische waardebepaling. Als de grote massa bijvoorbeeld grote prijsstijgingen verwacht, zal men massaal meer aankopen doen (nu de prijs nog laag is). Dan zal de wet van vraag en aanbod ertoe leiden dat inderdaad de prijzen stijgen. Het is een self-fulfilling prophecy.

Effectenbeurzen reageren ook emotioneel wanneer bepaalde geruchten de ronde doen. Als iets uniek voelt, krijgt het een bijzondere waarde. Beauty is in the eye of the beholder. Een mooi voorbeeld is het kopen van een huis. Objectief gezien is een huis niet meer dan een hoop stenen. Materiaal. Maar ons gevoel bij het huis maakt er iets subjectiefs van. Het huis voelt als een thuis – een wereld van verschil. Het gaat van ratio-kwaliteit naar gevoels-kwaliteit, en zo bepalen we wat werkelijk van waarde is.

Een her-waarderende blik

De mensheid staat voor de grote uitdaging een andere kijk op de werkelijkheid te ontwikkelen. We moeten ons bewust worden wat iets of iemand te betekenen heeft. Goederen hebben niet alleen een nuttigheidswaarde of een ruilwaarde, maar ook een emotionele waarde.

Ook de natuurlijke wereld kunnen we opnieuw op waarde schatten. Want waarom zouden dieren geen rechten kunnen hebben? Of rivieren? Of bossen? Waarom zou alles wat in de eindeloze diversiteit leeft principieel geen bestaansrecht hebben? Waarom denken mensen meer recht te hebben dan andere levende wezens om hún aantal te vermeerderen, hún welvaart te doen toenemen, om hún leefruimte te claimen ten koste van die andere leefvormen?

Hier past de mens bescheidenheid. We doen er goed aan om onze waardering voor de natuur te laten blijken door haar als leermeester te zien, en haar in alle opzichten te dienen.

Lees meer opiniestukken.