Shivant Jhagroe is auteur van het boek Voorbij duurzaamheid. Hij wil het hebben over onze aannames rondom duurzaamheid: ‘Het idee heerst dat duurzaamheid het morele alternatief is van een onduurzame, vervuilende economie. In eerste instantie is dat een logische denkrichting, maar het idee dat duurzaamheid automatisch een morele keuze is, maakt ons blind voor onrecht.’

Onze energietransitie vindt plaats binnen de systemen en structuren van het kapitalisme, en dat betekent dat er structureel sprake is van uitsluiting en uitbuiting. We gaan eigenlijk dus dóór met onze koloniale economie, alleen dan met andere soorten (namelijk duurzame) producten. Volgens Shivant Jhagroe hebben we juist een verandering van het economische systeem nodig, en om dat te bereiken moeten we op een fundamenteel andere manier kijken en denken.

In dit artikel een sfeerimpressie van het gesprek met Shivant Jhagroe in de podcast Leven na de groei.

1. Onze energietransitie is koloniaal.

Onze energietransitie creëert een soort mineralenhonger. Die mineralen gebruiken we onder andere voor elektrische auto’s en elektronische apparaten.

Shivant: ‘Ons uitgangspunt is dat wij deze mineralen “nodig” hebben voor onze transitie. Maar het gaat om conflictmineralen, die gedolven worden op een onrechtvaardige manier.’ Hij doelt onder andere op kinderarbeid en onveilige werkomstandigheden, zoals mijnen die instorten, waardoor mensen overlijden of ledematen kwijtraken. Ook vinden er andere vormen van mensenrechtenschendingen plaats, zoals landroof: ‘De lokale, Inheemse bevolking wordt verdreven van hun land en het land zelf raakt beschadigd en uitgeput’.

2. We moeten van duurzaamheid een rechtvaardigsheidsvraag maken.

De zogenaamde oplossingen voor onze milieuproblemen houden dit soort onrechtvaardige, koloniale structuren wereldwijd in stand. Hierbij blijven een heleboel fundamentele vragen onbeantwoord, zoals:

• Wie mag er überhaupt meedoen met die duurzame levensstijl, die we proberen te creëren?
• Wie wordt er betrokken bij klimaatrechtvaardig beleid?
• Welke mensen trekken, ook internationaal gezien, aan het kortste eind?

Als we kijken vanuit ecorechtvaardigheid, dan moeten de volgende vragen ook meetellen in onze afweging:

• Zijn we ons bewust van wat we vragen van die Inheemse gemeenschappen?
• Hebben we al die mineralen echt nodig, en waarom?
• Hebben we het recht om Inheemse gemeenschappen hardhandig van hun land te verdrijven om onszelf die mineralen toe te eigenen?
• Biodiverse ecosystemen als bossen en bergen zijn méér dan alleen potentiële plekken om mineralen te delven. Het is het leefgebied van mensen en dieren. Het is hun voorouderlijke woonplek. Veel Inheemse stammen zien hun land als heilig.
• Mag onze “ontwikkeling” ten koste gaan van levens en de leefomgeving van anderen?

Shivant benadrukt dat duurzaamheid het koloniale onrecht niet veroorzaakt, maar de manier waarop we nu duurzaamheid proberen te integreren in onze samenleving houdt de problematische en onrechtvaardige structuren wél in stand.

3. People, Planet, Profit is een fundamentele denkfout.

Is het je ooit opgevallen dat Profit wél ten koste mag gaan van People en Planet, maar dat het andersom ondenkbaar is? Alleen daarom al mag het ‘People, Planet, Profit’-model niet langer aan de basis staan van veel duurzaamheidsdenken.

Het PPP-model suggereert dat er geen fundamenteel conflict bestaat tussen de planeet en de economie, terwijl ons economische systeem (het kapitalisme) nu leidt tot het overschrijden van vele planetaire grenzen én onze eigen burnout-epidemie.

People, Planet, Profit leidt tot “oplossingen” in termen van groene groei, want bedrijven moeten er beter van worden. Dan krijg je dus elektrische auto’s en andere duurzame varianten van gangbare producten. Maar we staan te weinig stil bij de schaduwzijdes van dit soort groene producten: ten koste van wie of wat worden deze gemaakt? Bovendien moeten we ons afvragen of we bepaalde bedrijven, zoals Shell en Tata Steel, überhaupt moeten willen.

4. Duurzaamheid kan de ongelijkheid tussen mensen vergroten.

Vaak zie je dat niet iedereen zich duurzame producten kan veroorloven. Dit veroorzaakt een klasse-onderscheid, waarbij de rijken de luxe hebben om zich bezig te houden met een duurzame levensstijl. En alle andere mensen worden gezien als ‘achterblijvers’, terwijl zij simpelweg niet de middelen hebben om mee te doen. Op deze manier vergroot duurzaamheid de ongelijkheid tussen mensen.

Een belangrijke vraag is: wie wordt er nou uiteindelijk beter van? Vaak blijkt dat een duurzame levensstijl vooral in het voordeel is van de gegoede burgerij: welgestelde en invloedrijke burgers met genoeg geld. Neem biologisch eten: mensen die biologisch eten zijn vaak gezonder. Maar lang niet iedereen kan zich dat veroorloven.

5. Duurzaamheid blijft vaak te oppervlakkig, we moeten het hebben over de kern van het probleem: kapitalisme.

Wat is de kern of de bron van de problemen waar we in deze tijd tegenaan lopen? Vaak praten we alsof de klimaatcrisis hét probleem is, maar dat is eerder een symptoom. Het echte probleem is dat het kapitalisme de wereld kapotmaakt.

Dit is een fundamenteel andere manier van denken. Als de klimaatcrisis (CO₂-uitstoot) namelijk hét probleem is, dan is vergroenen (CO₂-reductie) een oplossing. Dan krijg je dus elektrische auto’s in plaats van een fossiele auto’s. Daar los je heus wel iets mee op, maar lang niet alles.

Shivant: ‘Als je naar de kern van onze problemen gaat, dan zien we onze problemen systemisch zijn. Kapitalisme is een systeem gebaseerd op uitsluiting en uitbuiting. In de zoektocht naar oplossingen is rechtvaardigheid volgens mij de beste insteek. Want het kapitalistische systeem maakt de wereld kapot, en dit systeem is gebaseerd op uitsluiting en uitbuiting. Kortom, op onrecht.’

Als je het zo benadert, dan zie je dat elektrische auto’s niets oplossen. Want het concept van extractie blijft hetzelfde. Nog steeds wordt er land afgepakt van Inheemse volken, nog steeds worden er mensenrechten geschonden, nog steeds is er sprake van onrecht en ongelijkheid. Sterker nog, het vergroot het en verdiept het nóg verder.

Bij ecorechtvaardigheid is het uitgangspunt dat er structureel onrecht is in onze samenleving. En de centrale vraag is: hoe kunnen we dat onrecht bij de bron aanpakken? We beginnen dus niet bij de symptomen, de gevolgen of op het niveau van de praktische uitvoering, maar echt bij de kern. Dan zijn inclusie en gelijkwaardigheid geen secundaire doelen of aanvullende gedachtes, maar juist het eerste en belangrijkste doel.

6. We hebben een nieuw narratief nodig over wat ons aan elkaar bindt.

Thema’s als “klimaat” en “groen” wordt vaak weggezet als een partijpolitieke voorkeur, iets van links en/of progressief. Maar dit schaadt het publieke belang. We hebben een narratief nodig dat een breder publiek aanspreekt en mobiliseert. Woorden als “gezondheid” (of een gezonde leefomgeving) en “veiligheid” kunnen daar een rol in spelen. Want dat willen we als het goed is allemaal.

Shivant Jhagroe noemt dit vraagstuk een “politieke business case”: Hoe kun je goed verkopen dat “klimaat” breder toegankelijk en acceptabel wordt? De overheid heeft wat hem betreft een belangrijke rol te spelen in de publieke infrastructuren en publieke diensten.

Het nieuwe narratief moet antwoord geven op de vraag wat ons bindt, ondanks onze verschillen. Denk aan linkse en rechtse Nederlanders, maar ook Nederlanders en mensen die elders ter wereld leven. Of mensen en de niet-menselijke soorten. We zijn allemaal met elkaar verbonden, hoe vertellen we dat verhaal nu we in een tijd leven van “eigen land eerst” en “eigen welvaart eerst”?

7. Echte duurzaamheid houdt niet op bij landsgrenzen.

Duurzaamheid kan per definitie niet samengaan met al te nationalistisch beleid. Want “het lokale hier” en “het lokale dáár” zijn met elkaar verbonden.

Stel je voor dat we het binnen Nederland allemaal eens zijn geworden over het publieke belang van duurzaamheid – denk in termen van schone lucht, schoon water, duurzame producten, postgroei, enzovoorts -, dan nog heeft het geen zin als we niet samenwerken met de rest van de wereld.

Het is logisch en noodzakelijk om duurzaamheid en rechtvaardigheid door te trekken naar de EU of de VN, naar samenwerkingen met Afrikaanse landen, enzovoorts. Want anders eindigt ons klimaatbeleid als een soort klimaatnationalisme, en dan ben je nog steeds niet bezig met het welzijn van de planeet.

8. We moeten het conflict durven aangaan.

Veel “linkse” en “groene” veranderaars hebben zich vanuit een positieve ethiek ingezet om verbinding te zoeken, en niet het conflict. Maar misschien moeten we het gewoon durven te hebben over een Agenda Ecosocialisme 2030 of 2040, waarin ook de belangen van de arbeidersklasse en van de witte woede aan de rechterkant een plek krijgen. We moeten dus met nieuwe politieke narratieven aan de slag, en daarin ook populistisch durven zijn. Als we dat niet zijn, dan verliezen we de strijd die het waard is om te voeren.

Je hoeft ook helemaal geen links hart te hebben om allerlei dingen toch onrechtvaardig te vinden. Als het bijvoorbeeld gaat om klimaatonrecht: elke miljardair stoot in 90 minuten tijd evenveel uit als wij gemiddeld in 80 jaar. Dat heeft onder andere te maken met hun investeringen en aandelen in vervuilende industrieën. Met zo’n verhaal kun je linkse én rechtse woede bij elkaar brengen, omdat je laat zien dat het gaat om een klassenstrijd. Die miljardairs zijn blij dat linkse en rechtse groepen met elkaar in conflict zijn, omdat dit betekent dat ze zelf buiten schot blijven. Maar misschien moeten we juist samenwerken en onze pijlen richten op die miljardairs.

9. We hebben aansprekend taalgebruik nodig.

Het is belangrijk om op zoek te gaan naar een klassentaal die zowel onder linkse als rechtse groepen aanslaat. Een voorbeeld: in New York zie je dat het thema “betaalbaarheid” een manier is voor de kandidaat-burgemeester Zohran Mamdani om een hele diverse, veelzijdige groep aan te spreken. Zo zijn er veel invalshoeken mogelijk, die allemaal bij hetzelfde verhaal horen. Maar hoe we dat precies voor elkaar kunnen krijgen is een zoektocht, die we met elkaar nog moeten uitvogelen.

Een belangrijke drijfveer is volgens Shivant “woedeliefde”: een politieke emotie waarbij we “woede” en “liefde” bij elkaar brengen, zodat we het op een productieve manier kunnen inzetten voor veranderingen. Het gaat om woede over het structurele onrecht dat plaatsvindt, zoals economische ongelijkheid en klimaatdestructie. Deze boosheid kan links en rechts dus met elkaar verbinden. Maar het gaat ook om liefde vóór mensen en de planeet. De zachtheid moet er ook in zitten. Anders kan het heel rancuneus of destructief worden.

10. Ecologie kan ook een verbindende factor zijn.

Kan ecologie ook een verbindende factor zijn, waarvoor mensen met verschillende politieke en sociale achtergronden zich willen inzetten? Wat als we meer over ecologie gaan praten in termen van jezelf thuis voelen op een bepaalde plek? Of van een collectieve zorgplicht of -ethiek voor ons gezamenlijke thuis?

Hoe dan ook hebben we een alternatief nodig voor extreemrechtse geluiden als “ons land en de rest is een probleem”. Klimaat hoeft geen splijtzwam te zijn, het kan ook een bindmiddel zijn. Om het zo te laten voelen, hebben we verbeeldingskracht nodig en kunst. Naar dit soort vragen gaat Shivant Jhagroe de komende periode onderzoek doen, via het project Ecology and Belonging.

Over Shivant Jhagroe

Shivant Jhagroe is universitair docent Bestuurskunde aan de Universiteit Leiden. Eind 2024 verscheen zijn boek Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving.

Beluister deze podcastaflevering of lees over andere podcastafleveringen.