Wie aan de Technische Universiteit in Delft studeert, wordt opgeleid met het idee dat alles op te lossen is met techniek. Maar Alex Kootwijk realiseerde zich dat technische oplossingen voorbijgaan aan de gedrags- en cultuurverandering die we nodig hebben om tot een circulaire economie te komen. ‘We moeten het veel meer hebben over sociale innovatie en over het creëren van gemeenschappen.’ En dus richtte hij samen met Ludo de Goeje Slijpstof op.
Circulaire economie op wijkniveau
Alex is opgeleid als industrieel ontwerper. ‘Met Slijpstof richten we ons niet op fysieke producten, maar op concepten die bijdragen aan een circulaire economie. Een leuk voorbeeld is de samenwerking die we hebben met de buurthuizen in de wijk Middelland (Rotterdam). Daar kunnen wijkbewoners bijvoorbeeld zelf compost maken met hun groenafval. Het scheelt een hoop transport – en dus CO2-uitstoot – als je het groenafval in de wijk kunt houden, en je verbetert ook nog de bodem van je eigen wijk!’
Experimenteren
Een belangrijk onderdeel van het ontwikkelen van dit soort concepten is experimenteren. Alex: ‘Het moet in de praktijk werken, en daar kom je alleen achter als je het uitprobeert. Als we iets hebben bedacht, gaan we dus altijd eerst de straat op om het te testen. We betrekken buurtbewoners, vragen wat bij hen past, proberen het uit. Dan heb je een veel grotere kans van slagen.
In Milddelland bedachten we met Slijpstof bijvoorbeeld het concept ‘De Doorgeef Makelaar’, waarbij wijkbewoners spullen aan elkaar kunnen doorgeven. In eerste instantie hingen we een scherm op bij een van de buurthuizen, waar foto’s op te zien waren van het aanbod. Maar dat werkte niet. Er werd wel veel ingestuurd, maar weinig opgehaald.
Toen gingen we experimenteren met een WhatsApp-groep, waarin mensen om spullen kunnen vragen en spullen kunnen aanbieden. Dat nam een hoop mentale drempels weg, en toen begon het te lopen. De spullen worden verplaatst in bolderkarren, die opgehaald kunnen worden bij de buurthuizen. Zonder CO2-uitstoot dus. Het werkt als een trein! Verschillende andere wijken hebben dit doorgeefplatform inmiddels overgenomen.’
Circulair loket
‘Een ander voorbeeld is het circulaire loket dat we met Slijpstof bij de gemeente Breda hadden opgericht. Dit was bedoeld voor inwoners om vragen te stellen, maar er kwam niemand op af. Na onderzoek en interviews hebben we er uiteindelijk een workshopruimte van gemaakt, waar mensen met reststromen uit kringloopwinkels aan de slag gaan. Tijdens zo’n workshop kun je dan het gesprek starten waar je het over wilt hebben.
Voor de kringloopwinkels is het ook fijn dat deze workshops bestaan, want bij de workshops gebruiken ze spullen die ze bij de kringloopwinkels niet verkocht krijgen. Denk aan boeken, gloeilampen, textiel, bestek. Ze vouwen bijvoorbeeld mooie bloemen van de bladzijdes, of maken een vaasje van de gloeilampen. En terwijl ze daarmee bezig zijn, kan de gemeente de gesprekken voeren die ze voor ogen hadden met het circulaire loket. Bijvoorbeeld over hoe schadelijk bloemen zijn, of dat je een gloeilamp beter kunt vervangen door een LED-lamp.’
R-ladder
‘Misschien heb je weleens gehoord van de R-ladder? Een tijdje geleden realiseerden we ons dat veel circulaire projecten zich richten op de onderste helft van de treden, waaronder Repair, Refurbish en Recycle. Maar weinig projecten richten zich op de bovenste treden, die juist wél de meeste impact maken, namelijk Refuse en Rethink. Dat vinden wij een mooie uitdaging om mee aan de slag te gaan.
We zijn nu met een groep ontwerpers, waaronder Changency in Amsterdam en Yurr.studio in Breda, bezig om het narratief te veranderen, de verbeeldingskracht te triggeren, en mensen een hoopgevender toekomstperspectief te bieden.
Een voorbeeld is dat we inzichtelijk hebben gemaakt wat de klimaatimpact van data is. Veel mensen weten niet dat dataverbruik, zoals het verzenden van e-mails of het gebruik van kunstmatige intelligentie (AI), klimaatverandering veroorzaakt. Daarom hebben we een installatie gemaakt, een soort ballon van 2 meter hoog, waar 2.600 liter in past. Die wordt steeds verder gevuld naarmate je meer data verbruikt.
Veel mensen schrikken ervan als ze zien dat zo’n ballon al helemaal gevuld is na één Teams-meeting. We geven er ook concrete handelingsperspectieven bij: bel met je camera uit, zet zo min mogelijk mensen in de CC van een e-mail. Dat soort dingen. Klein en concreet.’
Economische groei versus circulariteit
‘Slijpstof is nu ook met gemeenten bezig om na te denken over het Refuse-gedeelte van de R-ladder. Veel gemeenten in Nederland hebben als doel om circulair(der) te worden, maar ze voelen een spanningsveld.
Er zijn namelijk twee tegengestelde belangen: de economie móét in hun overtuiging blijven groeien – waar consuminderen niet aan bijdraagt – en tegelijkertijd moeten we proberen circulair te worden, waar consuminderen juist een belangrijke oplossing voor is. Vaak is de wethouder voor economie ook de wethouder voor de circulaire doelen, en diegene moet in de praktijk dus vaak kiezen tussen geld verdienen of circulariteit.
Het voelt financieel dus onverstandig om mensen te stimuleren om minder te kopen. Hoe los je dat op? We zijn daar nu over aan het nadenken. To be continued? To be continued!’