Als je liever wilt luisteren, ga dan naar Leven na de groei in je podcastapp of luister de aflevering hier.
In deze aflevering van Leven na de Groei hoor je presentator Allard Amelink en econoom Paul Schenderling die in gesprek gaat met Wouter van Noort. Van Noort schrijft als journalist voor NRC veel over kunstmatige intelligentie en de toekomst van werk. De vraag die Van Noort aan de orde stelt is: wat willen we met AI? Als we die vraag niet stellen, wordt de vraag: wat wil AI met ons?
De oude economie in turbostand
Van Noort stelt dat AI niets nieuws introduceert: het is veel meer een versnelling van het economische denken dat gebaseerd is op groei, optimalisatie en extractie. Dit denken is al dominant sinds Columbus aan land stapte op de Bahama’s en haar grondstoffen ging exploiteren. Van Noort noemt dit met de Britse denker Paul Kingsnorth, ‘de machine’. AI past precies in dat systeem: het verhoogt de efficiëntie en versnelt daarbij de uitputting van natuurlijke en menselijke bronnen. Het is een turbo op een motor die al draait. Om te zien waar het naartoe gaat met AI moeten we dus niet alleen naar de techniek te kijken, maar naar het systeem waarbinnen die techniek wordt ingezet. Dát bepaalt de richting.

Wouter van Noort, foto Linkedin
Gevolgen voor natuurlijke bronnen
Als het gaat om de uitputting van natuurlijke bronnen wijst Van Noort op de bouw van datacenters, die land, grondstoffen, water en energie vragen in een tempo dat de aanleg van de negentiende-eeuwse spoorwegen overtreft. Bedrijven als Amazon en Google schrappen hun klimaatdoelen omdat die daarmee niet te combineren zijn. Ondanks dat AI grote beloftes met zich meedraagt, zoals het oplossen van het klimaatprobleem, nemen deze bedrijven daarmee een enorme ‘hypotheek op de toekomst’, in de woorden van Van Noort. Hij wijst op de Jevons-paradox, waar hij kennis mee maakte via Schenderling: efficiëntiewinst wordt historisch niet ingezet om minder te verbruiken maar om méér te produceren, zoals zuinigere motoren uiteindelijk tot zwaardere auto’s leidden. De redenering die daaruit volgt is dat ook de winst van AI verdwijnt in extra consumptie, zolang het systeem op groei blijft draaien.
Gevolgen voor de arbeidsmarkt
Bij de gevolgen van AI voor de arbeidsmarkt stelt Van Noort dat nu al blijkt uit arbeidsmarktonderzoek dat in AI-blootgestelde sectoren zoals consultancy, advocatuur en programmeren de vacatures dalen, het aantal uitkeringen stijgt en de baankansen na een studie afnemen. Jonge, hoogopgeleide kenniswerkers, een in Nederland oververtegenwoordigde groep die traditioneel juist als weerbaar gold, is de dupe. De ontwrichting van deze arbeidsmarkt gaat sneller dan de oplossingen die ervoor zijn te bedenken. De vraag die bedrijven zich stellen is hoe ze enerzijds kunnen bezuinigen op werk van junioren, maar anderzijds over tien jaar kunnen beschikken over senioren.
Schenderling oppert de mogelijkheid dat aan deze ontwrichting een push-based model, zoals dat in de fast fashion wordt gebruikt, een rol speelt. Het aanbod wordt daarbij de markt in geduwd, in plaats van dat de vraag het aanbod stuurt. Wie die infrastructuur eenmaal heeft aangelegd, zal haar maximaal willen benutten, ook als de echte vraag er niet is. De investeringen in AI zijn enorm, en die zijn vrijwel alleen terug te verdienen door te besparen op loonkosten. Er zit dus een ingebouwde druk om AI in te zetten voor arbeidsvervanging, los van de vraag of dat maatschappelijk gewenst is.
Wat wil Europa met AI?
Van Noort betoogt dat er een keuze is als het gaat om de richting die AI ons opstuurt. Een ‘ontwerpkeuze’, noemt hij dat. De race naar AGI en singulariteit komt specifiek uit Silicon Valley, stelt hij, en als tegenvoorbeeld wijst hij naar China, dat AI op een andere manier ontwikkelt: ingebed in fabrieken, onderwijs en zorg, open en controleerbaar, en bewust buiten die race om.
De eindbestemming van de Amerikaanse big tech is dus niet onvermijdelijk is. Hij koppelt dit aan de filosoof Yuk Hui van de Erasmus Universiteit, die pleit voor ‘technodiversiteit’: lokale gemeenschappen moeten zeggenschap nemen over hoe AI wordt ingevoerd, in plaats van een Amerikaanse monocultuur over te nemen.
In Europa lopen we achter met de ontwikkeling van AI dus de race om de slimste modellen winnen we niet, stelt Van Noort. Maar we kunnen wel degelijk nadenken over een alternatief. Als inspirerend voorbeeld noemt hij daarbij dat we in Europa wél wereldwijd koploper zijn in leefbare, groene steden met oog voor de menselijke schaal, zoals Kopenhagen, Parijs of Bilbao. Europa hoeft ook met AI niet dezelfde race te lopen als de Amerikanen of de Chinezen.
Schenderling weet te vertellen dat Von der Leyen tijdens haar toespraak tijdens de WinWin Conference, waar ook Schenderling aan deelnam, bewust inzette op responsible AI. Ze dacht daarbij aan het inzetten van AI voor de administratieve kant van de zorg, wat kan resulteren in meer aandacht en zorg voor mensen. Een tweede is de toepassing van industriële AI, waarbij door procesoptimalisatie de materiaalvoetafdruk van veel bedrijven verkleind kan worden.
Huxleys Ends and Means als denkkader
Schenderling wijst op het onderscheid dat Aldous Huxley maakte in zijn boek Ends and Means uit 1937. Huxley scheidt middelen, zoals kennis, economie en militaire kracht, van doeleinden, zoals vrede, vrijheid, rechtvaardigheid en naastenliefde. De norm die Schenderling eruit haalt is dat technologie een middel is: zolang ze een doel dient, is haar inzet gerechtvaardigd. Van Noort haakt daarop aan en wijst op de zaken die Arjo Klamer, hoogleraar Economie van Kunst en Cultuur als het goede leven definieert: een goed thuis, een fijne gemeenschap, een relatie met de natuur en het hebben van betekenisvol werk waar je beter in wordt. AI blijkt als middel vooral negatieve effecten te hebben op die doelen. Het houdt je kinderen aan het scherm gekluisterd, het werkt polarisatie in gemeenschappen in de hand, zorgt voor ecologische schade en neemt mensen hun baan af. Dit terwijl veel mensen aangeven dat ze hun werk nog niet zouden opgeven als daar een basisinkomen tegenover zou staan van 120% van hun salaris. Mensen willen betekenisvol werk doen.
De Europese Centrale Bank mat deze zomer dat AI in Europa gemiddeld al ongeveer drie uur per week aan tijd bespaart. De vraag die Schenderling en Van Noort aan dat gegeven verbinden is wat er met die winst gebeurt. Gaan we in die tijd meer consumeren of scrollen, zoals Amelink suggereert, óf gaat dit resulteren in de vijftien-urige werkweek, die Keynes honderd jaar geleden al voorzag?
Waar willen we AI voor gebruiken?
Schenderling wijst tenslotte op onderzoek van Just Enough, dat samen met het Britse Ethical Consumer AI-aanbieders op 365 indicatoren vergeleek. Just Enough adviseert AI alleen te gebruiken voor taken die er echt toe doen, omdat elk gebruik het systeem voedt. Bovendien is het goed om bewust voor een aanbieder te kiezen, want de ethische verschillen zijn enorm: de bestscorende, het Zwitserse Euria, scoort een 8,4 terwijl veel grote Amerikaanse aanbieders op nul uitkomen. De kwalitatieve verschillen liggen vaak slechts zes tot twaalf maanden uit elkaar, stelt Schenderling. Dit kan voor markten met een sterke concurrentiestrijd misschien geen optie zijn, maar voor veel huis-tuin-en-keukengebruik werken Euria en andere Europese alternatieven prima. De afweging die Schenderling expliciet maakt is het accepteren van een klein prestatieverlies tegenover het boeken van een grote ethische winst.
De rode draad van het gesprek is een keuze tussen twee houdingen: meegaan in de race zoals Silicon Valley die dicteert, met extractie en optimalisatie als eindbestemming, of actief sturen op het gebruik van AI als middel in het streven naar het goede leven. De historische noot die in het gesprek aan de orde komt, stemt niet gerust, want bij eerdere systeemtransformaties werd het vaak eerst slechter voordat positieve effecten zichtbaar werden. Maar, we hoeven onszelf niet over te leveren aan het noodlot. Om op de centrale vraag van Van Noort terug te komen: we hoeven ons niet af te vragen wat AI met ons doet, maar wat wij met AI willen doen.
Leestips:
• Hier kun je je abonneren op de nieuwsbrief Kantelpunten van Wouter.
• Waarom sturing op technologie essentieel is en hoe samenlevingen dit in het verleden vormgaven, lees je in het boek Power and Progress van Simon Johnson en Daron Acemoglu.
• Het boek Against the Machine van Paul Kingsnorth (verschenen in 2025) geeft stof tot nadenken over technologie en onze menselijkheid.
• Het boek Ends and Means van Aldous Huxley (verschenen in 1937) blijkt nog altijd heel voorzienig. Aanrader.
• Hier vind je de beoordeling van Just Enough van AI-aanbieders.