Veel producten worden ontworpen met als doel ons zoveel mogelijk te laten consumeren. Denk hierbij aan sociale media, snacks of fastfood. Het is niet eenvoudig om niet afhankelijk of verslaafd te raken. Hoe kan je ‘nee’ leren zeggen en word je daar (on)gelukkig van?
In de aflevering van Leven na de Groei van 2 maart 2026 verkent Paul Schenderling consumptie- en dopamineverslaving en geeft hij verschillende tips over hoe we een andere weg kunnen inslaan. En natuurlijk is de link met postgroei nooit ver weg.
Verslaving in de geschiedenis
Paul vertrekt bij verslavingshistoricus David Courtwright. Uit zijn boek The Age of Addiction blijkt dat verslaving in de loop van de 20e eeuw fundamenteel andere vormen heeft aangenomen. Zo is verslaving door de ontwikkeling van bijvoorbeeld fruitmachines een individueel verhaal geworden. Daarnaast zijn bedrijven producten zo gaan ontwikkelen dat ze mensen aanzetten tot meer consumptie en uiteindelijk verslaafd maken. Dat fenomeen is zichtbaar van sociale media tot hamburgers van McDonald’s.
So what?
Je kan je natuurlijk de vraag stellen wat er mis mee is dat producten zo op mij afgestemd zijn dat ik er graag en veel naar grijp? Zolang ik normaal functioneer, is er toch geen probleem? Wat maakt het uit dat een bedrijf er rijk van wordt?
Paul geeft drie tegenwerpingen:
1. Ten eerste destabiliseert het onze balans tussen pijn en plezier. Als je te veel plezierprikkels ervaart, als er dus veel dopamine aangemaakt wordt, dan gaat je lichaam denken dat dat de normale toestand is en past het zich eraan aan, waardoor plezier hoe langer hoe minder ervaren wordt.
2. Een tweede tegenwerping waarom het problematisch is dat bedrijven producten ontwikkelen om mensen afhankelijk of verslaafd te maken, is dat het de meest kwetsbare, sociaal zwakkere mensen treft. Zij zijn een makkelijke prooi voor bedrijven die grove winst willen maken.
3. Ten laatste is het zo dat echte vervulling in ons leven geduld vergt, contact en verbinding met onze omgeving, het bouwen aan iets dat groter is dan onszelf. Als we voortdurend op zoek zijn naar snelle plezierprikkels, naar dopamine, dan houdt dan ons weg van die echte vervulling.
Consumptie- en dopamineverslaving
Onze verslaving aan dopamine kan geplaatst worden in een groter verhaal. Paul verwijst naar geopoliticus Jonathan Holslag die schrijft dat China op slimme manier misbruikt maakt van onze consumptieverslaving. In de jaren 80 hebben zij ingezet op het maken van goedkope consumptiespullen en zijn we die massaal beginnen kopen. China is rijk geworden, terwijl wij van hen afhankelijk zijn geworden, met een hoop negatieve gevolgen voor economie, industrie, milieu en arbeidsomstandigheden.
Aldous Huxley waarschuwde in de vorige eeuw in Brave New World al voor de zachte dictatuur van consumptie en dopamineverslaving die mensen in slaap wiegt. Mensen ervaren minder betekenisgeving door massaconsumptie. Ze worden naamloze radertjes in fabrieken en ook naamloze consumenten. Wie betekenisloos en verdoofd door het leven gaat, is gevoelig voor commerciële en politieke propaganda en rijp voor fascisme. Dit is exact wat we vandaag in de VS zien gebeuren. Huxley schreef echter niet enkel een dystopie, maar ook een utopie. In het boek ‘Island’ beschrijft hij hoe de bewoners van een eiland vrijwillig kiezen voor zelforganisatie, voor bedrijven en gemeenschappen die ze zelf vormgeven. Dat is volgens Huxley het antigif tegen verslaving en tegen fascisme én het past mooi bij postgroei.
Tips
Wil je individueel aan de slag? Paul deelt drie tips:
1. Een eerste tip gaat komt voort uit onderzoek van postgroei-econoom Robert Costanza over hoe je kan afkicken van verslaving. Het begint met na te gaan waar je dopamine-rushes zitten, waar je verslavingsgevoelig aan bent: chocola, een drankje, sociale media, scrollen op webshops, … De vastentijd van 40 dagen waar we nu in zitten, is een goede periode om bij jezelf na te gaan waar je verslavingsgevoelig voor bent en dat na te laten.
2. De tweede tip die daaraan vasthangt heeft te maken met onze telefoon: beperk het aantal notificaties en de momenten waarop je bereikbaar bent. Paul heeft bijvoorbeeld zijn contacten ingedeeld in diverse cirkels: van nabije mensen tot vage kennissen. Elke cirkel heeft een bepaalde mate van toegankelijkheid om hem te bereiken. Zo beperkt hij de notificaties en het aantal dopaminekick (elke notificatie brengt er een met zich mee).
3. De derde tip die daar dan weer uit voortvloeit, is dat je je tijd kunt indelen in tijdsblokken die elk hun eigen functie hebben. Op die manier blijft er tijd voor echte verdieping en echt contact met mensen.
Ook als gemeenschap is het mogelijk om af te kicken van groeiverslaving. Costanza wijst op motiverende gespreksvoering. Gesprekken met collega’s, vrienden of buren over wat ze werkelijk zouden willen bereiken, werkt om verslavingen waaronder dopamine- en groeiverslaving tegen te gaan. Mensen begrijpen over het algemeen namelijk heel goed dat kortstondig plezier hen daar niet brengt. Ook op grotere schaal kunnen mensen uit een buurt, een bedrijf, … in gesprek gaan over de toekomst. Dat heet community engaged scenario planning. Het is opmerkelijk (en bemoedigend!) dat het onderzoek van Costanza uitwijst dat mensen die hieraan deelnemen vaak uitkomen bij een postgroeitoekomst.
Wil je op kleine schaal met zulke gesprekken starten in je eigen omgeving, dan kan je terecht bij Stichting Klimaatgesprekken. Voor (zakelijke) gesprekken op grotere schaal kan je terecht bij Postgroei Nederland.