Onze huidige denken is nog altijd doordrenkt van kolonisatie. Henrike Gootjes realiseerde dit tijdens een reis in Oekraïne. Haar Oekraïense collega’s legden haar uit dat zij de invasie van Rusland als een kolonisatieproject zagen.
‘Ze vertelden mij over de manieren waarop Rusland de Oekraïners probeert te onderwerpen, afhankelijk probeert te maken en hen probeert te ontdoen van hun soevereiniteit. Bijvoorbeeld door symbolen te vernietigen, onderwijssystemen op te dringen, identiteit te ontkennen, te ridiculiseren en te herschrijven. Vervolgens presenteren ze zich als zogenaamd beschermer of redder, door de in hun ogen “slecht beheerde” gebieden toe te eigenen. Enzovoorts.’
Opgevoed als kolonisator
Ineens werd het voor Henrike glashelder voor haar wat kolonisatie eigenlijk precies is, en dat zijzelf, tot haar eigen grote schrik, als Nederlandse, is opgevoed en opgeleid om zélf een kolonisator te zijn.
‘Toen ik opgroeide werd de Nederlandse identiteit mij voorgesteld als slim, nuchter, tolerant, inclusief en vredelievend. Neutrale handelaren. Maar achter elke handelaar stonden twee soldaten en een uitgebreid systeem van uitbuiting.
Ik ben opgegroeid met het verhaal dat wij niet kunnen bestaan zonder en dat er een constante dreiging van tekort is. “We hebben voor onze welvaart andere gebieden nodig.” “Onze economie moet altijd blijven groeien.” Mijn denken is met dit soort denkbeelden besmet. En het is absolute waanzin.’
Schaarste
‘Kolonisatie komt voort uit een basishouding van schaarste: de overtuiging dat er niet genoeg is voor iedereen. En dat als je niet pakt wat je kan pakken je een dief van je eigen portemonnee bent, het ergste wat een Nederlander kan overkomen! Het is het recht van de sterkste of machtigste. Rekening houden met de ander of met de lange termijn, waarbij het niet uitmaakt of die ander nou een mens is, een dier, een rivier, een gebied of een heel land. Empathie voelen is een zwakte en voor sukkels.’
Het project van kolonisatie heeft de wereld volgens Henrike Gootjes op diepe wijze veranderd: ‘Ik kan niet genoeg benadrukken hoe problematisch dat was, en nog steeds is. Want koloniseren zit nog steeds in onze cultuur, ons onderwijs, ons beleid en onze economie. We koloniseren op talrijke manieren: door mensen als slaven voor onze economie te laten werken, door dieren en mensen als machines te behandelen. We worden ook zelf gekoloniseerd door Big Tech, doordat we verslaafd worden gemaakt aan onze schermen. Het verbreekt ons mens-zijn.’
Flip the script (her-inheemsen)
‘Het goede nieuws is: we kunnen iets doen. We kunnen “het script flippen”; een ander verhaal leven. We kunnen een ander wereldbeeld hebben dan dat van een kolonisator. Een van mijn strategieën tegen koloniseren is her-inheemsen. Onze focus verleggen op wat inheemse culturen altijd al deden: het landschap en haar mogelijkheden innig kennen en op de lange termijn duurzaam beheren. Leven met de bronnen en mogelijkheden die we tot onze beschikking hebben. Luisteren naar oude waarheden en wijsheden, opgedaan in het intiem samenleven met het landschap en met elkaar voor duizenden jaren.
Ik bedoel met her-inheemsen trouwens niet dat we moeten terugkeren naar de manieren van vroeger, maar om de waarden en praktijken van toen te gebruiken op een manier die relevant zijn op dit moment in de tijd. Want het gaat niet om ideeën of om politieke voorkeuren, maar om de wetten van de natuur, werkelijkheden, een handleiding voor een werkende schepping. “De originele instructies van onze voorouders” die beschrijven hoe de wereld is en werkt.
Ik heb veel gehad aan een overzicht uit het bijzondere boek Restoring the Kinship Worldview (2022) van Wahinke Topa en Darcia Narveaz. Hierin beschrijven zij veertig veelvoorkomende contrasterende manieren waarop inheemse culturen en westerse culturen zich manifesteren:
| Veelvoorkomende manifestaties van het dominante wereldbeeld | Veelvoorkomende manifestaties van inheemse wereldbeeld | |
| 1 | Starre hiërarchie | Niet-hiërarchisch |
| 2 | Op angst gebaseerde gedachten en gedrag | Dapper en niet-angstig vertrouwen in het universum |
| 3 | Leven zonder sterk gevoel voor sociale betekenis | Sociaal betekenisvol leven |
| 4 | Focus op zichzelf en persoonlijk gewin | Nadruk op gemeenschappelijk welbevinden |
| 5 | Materialistisch | Niet materialistisch |
| 6 | De aarde als een levenloos en liefdeloos iets | De aarde en alle systemen als levend en liefdevol |
| 7 | Rigide en discriminerende genderstereotypes | Respect voor verschillende genderrollen en fluïditeit |
| 8 | Meer hoofd dan hart | Nadruk op hart boven hoofd |
| 9 | Competitie ten bate van superioriteit | Competitie ter verbetering van positief potentieel |
| 10 | Minimale empathie, dankbaarheid en nederigheid | Sterke nadruk op empathie, dankbaarheid en nederigheid |
| 11 | Antropocentrisch | Animistisch en biocentrisch |
| 12 | Woorden gebruiken om zichzelf of anderen te misleiden | Woorden als heilig beschouwen; waarheid als essentieel |
| 13 | Waarheid claimen als absoluut | Waarheid als meerzijdig, accepteren van het mysterieuze |
| 14 | Harde grenzen en gefragmenteerde systemen | Flexibele grenzen en onderling verbonden systemen |
| 15 | Onbekendheid met alternatieve bewustzijnsvormen | Regelmatig gebruik van alternatieve bewustzijnsvormen |
| 16 | Ongeloof in spirituele energieën | (H)erkenning van spirituele energieën |
| 17 | Voorbijgaan aan holistische verbondenheid | Nadruk op holistische verbondenheid |
| 18 | Minimaal contact met anderen | Hoge interpersoonlijke betrokkenheid en aanrakingen |
| 19 | Nadruk op theorie en retoriek | Kennis en actie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden |
| 20 | Acceptatie van autoritarisme | Verzet tegen autoritarisme |
| 21 | Tijd als lineair proces | Tijd als cyclisch proces |
| 22 | Dualistisch denken | Zoeken naar de aanvulling van een tegenstelling |
| 23 | Accepteren van onrechtvaardigheid | Intolerantie tegen onrechtvaardigheid |
| 24 | Nadruk op rechten | Nadruk op verantwoordelijkheden |
| 25 | Agressie als hoogste uitdrukking van moed | Vrijgevigheid als hoogste uitdrukking van moed |
| 26 | Ceremonie als routineformaliteit | Ceremonie als levensonderhoudend |
| 27 | Leren als didactisch | Leren als door experiment en samenwerking |
| 28 | Trancedans als gevaarlijk en duivels | Trancedans als vorm van leren en natuurlijk |
| 29 | Menselijke natuur als duivels of corrupt | Menselijke natuur als goed maar plooibaar |
| 30 | Humor wordt soms gebruikt om met stress om te gaan | Humor als essentieel om om te gaan met stress |
| 31 | Conflict wordt opgelost met wraak of straf | Conflict wordt opgelost door de gemeenschap |
| 32 | Leren is gefragmenteerd en theoretisch | Leren is holistisch en plaatsgebonden |
| 33 | Minimale aandacht voor persoonlijke vitaliteit | Persoonlijke vitaliteit beschouwen als essentieel |
| 34 | Nadruk op sociale wetten van samenleving | Nadruk op natuurlijke wetten |
| 35 | Zelfkennis is geen prioriteit | Holistische zelfkennis is meest belangrijk |
| 36 | Autonomie ten bate van zichzelf | Autonomie om andere beter te dienen |
| 37 | Natuur als gevaarlijk of als gebruiksvoorwerp | Natuur als goedgunstig en relationeel |
| 38 | Niet-mensen hebben geen gevoelens | Alle vormen van leven hebben gevoelens |
| 39 | Laag respect voor vrouwen | Veel respect voor vrouwen |
| 40 | Onwetendheid over het belang van diversiteit | Bewust van het vitale belang van diversiteit |
Her-inheemsen: praktische antwoorden op essentiële vragen
‘Bij het lezen van deze lijst voel ik het verlangen naar het ene en een pijnlijke vertrouwdheid met het andere. Het roept essentiële vragen bij me op. In welke wereld wil ik liever leven? Blijven we vasthouden aan een wereldbeeld dat ons uiteindelijk naar vernietiging leidt, of willen we de weg van her-inheemsen bewandelen: een weg die leven geeft, herstelt en compassie toont?
Als we hebben ingezien hoe diep beschadigend en gewelddadig deze koloniserende mind-set is, is het volgen van de principes van het inheemse wereldbeeld richtinggevend, inspirerend en ontspannend. Het biedt duidelijke en verbonden principes om steeds (kleine) en coherente acties te ondernemen die het leven herstellen en bevorderen. Het doel van her-inheemsen is groots en ambitieus: Er ontstaat een wereldwijde beweging die de aarde niet laat opbranden, maar haar en alles wat leeft in een veilige geosfeer houdt.
Henrike Gootjes organiseert samen met Just Enough-collega Lysanne een korte retraite om te oefenen met her-inheemsen, van 8 tot en met 10 mei in Bunschoten.
Lees ook: Hoe ontmasker je neo-imperialisme?, over een podcastaflevering van Leven na de groei met Paul Schenderling.